معناي هواي نفس

همچنانكه مي‏دانيم هواي نفس به هر عمل و رفتار، ظاهري و باطني گفته مي‏شود كه در جهت مخالف خواسته و اراده خداوند متعال باشد. غفلت ازياد خدا، فراموش كردن نعمتها، نيكي‏ها، حكومت واقتدار الهي و پيروي از شيطان و شيطان صفتان، افراد و تفريط در اعمال و رفتار، برخي از مصاديق پيروي از هواي نفس مي‏باشد. خداوند متعال در سوره كهف با اشاره به اين نكته مي‏فرمايد: وَ لا تُطِعْ مَنْ اَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنا وَ اتّبَعَ هَواهُ وَ كانَ اَمْرُهُ فُرُطاً;{1} اي رسول ما! از كساني كه قلبشان را از ياد خود غافل ساختيم اطاعت مكن ؛ همانها كه از هواي نفس پيروي مي‏كردند و كارهايشان از روي افراط و تفريط است.

شيوه‏هاي بازدارنده از هواي نفس

براي دوري از هواهاي نفساني و وسوسه‏هاي شيطاني لازم است اصولي را رعايت نمود كه برگرفته از دستور العمل‏هاي قرآني و ائمه‏اطهار(عليهم السلام) و اوليأ و بزرگان ديني ماست و آن‏ها عبارتند:

1. عزم و اراده‏اي قوي براي پيروي ننمودن از شيطان/

2. توبه از گناهان و قصد جدي براي عدم ارتكاب به گناهان/

3. مراعات احكام شريعت اسلام و پياده كردن آنها در زندگي روزمره/

4. بر اين باور باشد كه انسان مي‏تواند از هواهاي نفساني و شيطاني دور شود/

5. متوجه باشد كه مصونيت و دوري از وسوسه‏هاي شيطاني، تدريجي است و يك شبه و لحظه‏اي ممكن نيست/

6. اعتقاد قوي داشتن براين كه در صورت اقدام به كنترل هواهاي نفساني، الطاف خداوند شامل خواهد شد/

7. بايد قبل از كنترل عمل، انديشه‏هاي مثبت را در ذهن خود بپروراند و از انديشيدن به اعمال منفي و خيالات شيطاني شديداً پرهيز نمايد/

8. هميشه در عاقبت دلنشين دوري از شيطان، و لذت اُنس با پروردگار انديشه نمايد چرا كه:

اگر لذت ترك لذت بداني دگر لذت نفس لذت نخواني

9. سعي كند در هر كاري به ياد خدا و الطاف و نعمت‏هاي فراوان او باشد و در لحظات سخت و سرنوشت ساز زندگي و همچنين در ساعات خوشي و راحتي از ياد خدا غافل نباشد.

10. مهمترين نكته‏اي كه رعايت آن ضروري است، اينكه: فردي كه مي‏خواهد از هواهاي نفساني فاصله گرفته و به سوي خدا هجرت كند بايد هرچه زودتر و با عجله اين كار را انجام دهد. بويژه آنكه در ايام جواني و در اوج شهوات نفساني باشد. حضرت امام خميني؛ در اين زمينه مي‏فرمايد:«شيخ جليل ما و عارف بزرگوار، آقاي شاه آبادي، «روحي فداه« فرمودند كه تا قواي جواني و نشاط آن باقي است بهتر مي‏توان قيام كرد در مقابل مفاسد اخلاقي و خوبتر مي‏توان وظايفه انسانيه را انجام داد. نگذاريم اين قوا از دست برود و روزگار پيري پيش آيد كه موفق شدن در آن حال مشكل است و بر فرض موفق شدن، زحمت اصلاح خيلي زياد است«.{2}

و اين نكته در قرآن كريم مورد تأكيد قرار گرفته است و مي‏فرمايد: (فَفِّروا الي الله);{3} از هواهاي نفساني و القاات شيطاني به سوي خدا فرار كنيد/

اگر انسان مسلمان اين نكته دهگانه را مورد عنايت قرار دهد مي‏تواند ازشر شيطان و هواهاي نفساني به دور باشد. بويژه عمل به نكته نهم كه از ياد خدإ؛ ّّ غافل نبوده و در هر كاري به فكر خداوند باشد زيرا خداوند مي‏فرمايد: (وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ);{4} يعني هر كه از ياد خداوند رحمن بازماند بر مي‏انگيزانيم شيطان را كه قرين و همنشين او باشد. و در آيه ديگري فرمود: (اًِّنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا اًِّذَا مَسَّهُمْ طَائِفٌ مِنْ الشَّيْطَانِ تَذَكَّرُوا فَاًِّذَا هُمْ مُبْصِرُونَ);{5} كساني كه متقي و پرهيزكارند هر گاه به ايشان وسوسه‏اي از شيطان برسد خدا را ياد مي‏كنند و به واسطه ياد خدا ديده بصيرت آنان باز شده و از چنگ وسوسه‏هاي شيطاني رها مي‏شوند.
*************************
[1].کهف / 28/

[2].چهل حديث امام خميني، ص 111/

[3].سوره الذاريات، آيه 50/

[4].سوره زخرف، آيه 36/

[5].سوره اعراف، آيه 201/

خودسازي تنها به عمل كردن برخي از تعليمات ديني حاصل نمي‏شود، بلكه انسان بايد در درجه‏ي اوّل اعتقادات خويش را براساس استدلال، استوار سازد. ثانياً؛ تصميم بگيرد كه خود را به ارزش‏هاي عالي انساني متّصف، و رذايل اخلاقي را از خويش دور سازد. ثالثاً؛ هر چه خداوند امر كرده؛ مانند نماز، روزه و ديگر فرايض الهي را به جا آورد و از هر چه كه خداوند متعال نهي كرده است، اجتناب نمايد.
به همين دليل، در سير معنوي ديني، به ويژه دين جامع اسلام و مكتب اهل بيت«عليهم السلام»، عمل مرحله سوم است. شناخت، ايمان، عمل. يا همان حقيقت، طريقت سپس شريعت. اين به عكس شعاري است كه صوفيان و اهل تصوف پيشه خود ساخته‏اند؛ چون آنان مي‏گويند: شريعت(عمل)، طريقت، حقيقت. خير! پيامبر اكرم«صلي الله عليه وآله» چه در آيات قرآني و چه در سيره تبليغي، اول مي‏فرمود: «قولوا لا اله الا للَّه تفلحوا». اين، همان دريافت و باور حقيقت است، و سپس با التزامات عملي انسان به ادراكات گسترده‏تري دست مي‏يابد، و نورانيّت حقيقت با توسعه بيشتري در او تجلّي مي‏يابد.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآَمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ [الحديد:28].
يا در جاي ديگر مي‏فرمايد: «يجعل لكم فرقاناً؛ به شما فرقان يعني قدرت تشخيص مي‏دهد».
در دعاهاي معروف ديني سير مذكور آمده است: «اللهم اجعل النور في بصري؛ خدايا نور در چشمم» «البصيرة في ديني؛ و روشن بيني در دينم» «و اليقين في قلبي؛ و يقين و باور محكم در قبلم» «و الاخلاص في عملي؛ اخلاص در عملم» «و السّلامة في نفسي؛ سلامت در نفسم» «و السّعة في رزقي؛ و گستردگي در رزقم» «و الشكر ابداً ما ابقيتني؛ و سپاسگزاري تا وقتي زنده‏ام به من ببخش»(1)!
در اين نيايش؛ بينش فكري و باور قلبي، مقدّم بر عمل و به ترتيب ذكر شده است.
**********
1)مفاتيح‏الجنان، از دعاهايي كه در تعقيب نماز صبح مستحب است

در روش سازندگى دينى، بخشى از وقت را به خود اختصاص دادن و به تفكر و تأمل پرداختن، مطلوب است و در اصطلاح خلوت با خويش باعث دقت ها و دريافت هاى مفيدى مى شود اما زندگى افرادى به خاطر از بين بردن عادات منفى برنامه درست و شايسته اى نيست زيرا انسان موجودى است اجتماعى آنرا تنظيم كرده عملى سازد.
تأكيد صريح دين بر شركت در اجتماعات مثل نماز جمعه و تعاون در خير نمونه هايى است كه نشان مى دهد، راه خودسازى از بستر جامعه عبور مى كند اين راه اشتباه صوفيان است كه خود سازی و تزکیه نفس را در گوشه گیری از مردم و خلوت گزینی های بی مورد می دانند.

آیت الله العظمی سید صادق روحانی عامل دعا، تقوى و عدم ارتكاب محرمات، بجا آوردن واجبات، خدمت به مردم و دستگيرى از مستمندان به قدر وسيع موجب تهذيب نفس است و زيارت عاشورا تأثير عجيبى در اين امور دارد، همچنين خدمت به پدر و مادر را در تهذیب و تزکیه نفس موثر می دانند.

روایات متعددی درباره اهمیت معرفت نفس ذکر شده که از آن جمله روایتی است که حضرت علی سلام الله علیه می فرمایند:
« عارف کسی است که نفس خود را بشناسد و آن را از هوا( شهوات) آزاد کند و از هر چیزی که او را از خدا دور می کند پاک گرداند.( نهج البلاغه/نامه به عثمان بن حنیف)