با سلام

در این تاپیک با هم به بررسی و توضیح برخی از اصطلاحات علم حدیث شناسی می پردازیم

موفق باشید

حديث

حديث برگرفته از "حدث" يا "حدوث" به معناي وقوع و ظهور است. (1) بر اين اساس، كلمه حديث مصاديق متعددي دارد كه از آن جمله سخن و كلام است؛ زيرا سخن عبارت از پديده‌اي است كه اجزاي آن يكي پس از ديگري حادث شده و به ظهور مي‌رسد. (2 )حديث در آياتي چون: "اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ"،(3) "وَمَنْ يُكَذِّبُ بِهَذَا الْحَدِيثِ"(4) و "فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ"(5) به اين معناست.

اين واژه در علم حديث به نوع خاصي از كلام اطلاق مي‌شود كه حكايتگر قول يا فعل معصوم(ع) باشد؛ چنانكه شيخ بهايي مي‌گويد: "حديث عبارت از كلامي است كه از قول يا فعل يا تقرير معصوم(ع) حكايت مي‌كند و اطلاق آن نزد ما (اماميه) بر چيزي كه از غير معصوم رسيده باشد، مجاز است." (6)

برخي از بزرگان بيان وصفي از اوصاف پيامبر اكرم(ص) را نيز در شمار حديث دانسته‌اند،(7 ) اما گرچه اين معاني در جاي خود پذيرفتني و صحيح است، لكن به نظر مي‌رسد كه واژه حديث در درجه نخست بر كلام منقول از ناحيه پيامبر(ص) و امامان(ع) ارتباط پيدا مي‌كند و در درجه بعد به فعل و تقرير آنان نيز قابل انطباق است. (8)


منابع:

1. المعجم الوسيط، ابراهيم انيس و ديگران، ج 1، ص 159.

2. قواعد التحديث، محمد جمال الدین قاسمي، ص 86.

3. زمر/ 23.

4. قلم / 44.

5. طور / 34.

6. وجيزه، شيخ بهايي، ص 2؛ به نقل از علم حديث و نقش آن در شناخت و تهذيب حديث، زين العابدين قرباني، ص 19.

7. قواعد التحديث، ص 85..

8. تاريخ عمومي حديث، مجيد معارف، ص 25.

تواتر و آحاد

حدیث یا متواتر است یا احاد . از این رو آیه شریفه « ثم ارسلنا رسلنا تتری » به همین معنی آمده است .
متواتر در اصطلاح به خبر جماعتی گویند که (فی حد نفسه نه بضمیمه قرائن) اتفاق آنان بر کذب، محال و در نتیجه موجب علم به مضمون خبر باشد. تواتر سه گونه دارد از جمله : لفظی و معنوی و اجمالی .
مورد تواتر لفظی خبریست که مفاد آن در روایات کثیره. به الفاظ مخصوص و همسان هم نقل شود و این معنی به ندرت در اخبار وجود می یابد (1) زیرا ناقلین صدر اول معدود بوده و تواتر در طبقات بعد حاصل گشته است. البته روایاتی، مورد این ادعا است.که شاید حدیث (من کذب علی متعمدا فلیتبوء مقعده من النار) از اظهر مصادیق مزبور باشد زیرا 62 تن از صحابه این حدیث را از پیغمبر نقل نموده اند (2) که در طبقات بعدی بر عده ناقلین افزوده شده.

اما معنوی آنست که مورد تواتر، مفاد مشترک چند حدیث باشد و به عبارت دیگر معنی التزامی قضیه، متواتر باشد . چون شجاعت امیر المؤمنین که از منقولات تاریخ (غزوات و سرایای رسول اکرم (ص) و جنگهای خود آنجناب) به تواتر رسیده است.

تواتر اجمالی، عبارت است از علم به صحت یکی از چند حدیثی که در یک موضوع وارد شده باشد، مانند حجیت خبر عادل که در کتب اربعه آمده باشد . زیرا از رجوع دادن امام (ع) بعض شیعه را به جمعی از اصحاب خود و یا سؤال شیعه از وثاقت بعض اصحاب ائمه تا بتوانند از اواخذ احکام نمایند، علم اجمالی حاصل می گردد که اگر یک مورد هم از مفاد این روایات از امام صادر شده باشد نتیجه خواهد داد که می توان به قول مخبری که مورد وثوق است اعتماد نمود و از او (که ناقل حدیث از امام است) اخذ معالم دین کرد.

خبر آحاد: خبری است که فقط یک یا چند نفر (که فی حد نفسه و بدون ضمیمه و قرینه از گفته آنان علم به مضمون خبر حاصل نشود) آن را نقل کرده باشند.

پی نوشت :
1. شهید ثانی تواتر را در هیچ حدیثی ثابت نمی داند و فقط حدیث من کذب الخ را ممکن التواتر می شمرد . والد شیخ بهائی حدیث غدیر را نیز متواتر می داند.
2. درایه شهید ص 16، درایه شیخ حسین (وصول الاخیار) ص 77، علوم الحدیث ص 150 در مدرک اخیر ذیل صفحه می نویسد: بعضی، ناقلین این حدیث را از صحابه بالغ بر یکصد تن شمرده اند .